Ön Çapraz Bağ

Ön Çapraz Bağ, uyluk kemiğini kaval kemiğine bağlayan bir bağdır.Altta bulunan kaval kemiğinin ileri doğru hareketini engelleyerek dizin stabilizasyonunu sağlar.Ön Çapraz Bağ  dizin merkezindedir ve Arka çapraz bağla birbirlerini çaprazlarlar.

ön çapraz bağ
Bu bağ sık sık temas sporlarında(Mesela, futbol)  ve dizin dönme hareketinin çok olduğu spor dallarında (Futbol ve kayak)yaralanır,  yine de Ön çapraz bağın yaralanmasına ait  birçok senaryo vardır.Ani yön değiştirme, zıplama veya koşma sırasında yere inerken ani yavaşlama gibi hareketler sırasında ön çapraz bağ zedelenebilir.

ön çapraz bağ kopması
Travma sonrası hastada hemen ağrı  ve dizde şişlik oluşur.Dizin üzerine basmakta zorlanılır. Çoğunlukla hastalar,  dizde bir kopma sesi duyduklarını ifade ederler.Ağrı ve şişlik dönemi bittikten sonra hastalar dizde bir boşalma hissi oluştuğunu ve zaman zaman boşluğa basma gibi şikayetler oluştuğunu ifade ederler ve dizde çıkacakmış gibi bir korku yaşamaya başlarlar.
Ön çapraz bağ yaralanmasındaki travmanın şiddetine bağlı olarak diz içi ve çevresinde başka sorunlarda oluşabilir.Daha çok iç menisküste yırtık ve iç yan bağ yaralanması ön çapraz bağ kopmasına eşlik edebilir.Ön çapraz bağ yırtığı ile birlikte ayrıca dış menisküste yırtık ve eklem yüzeyini kaplayan kartilaj dokuda harabiyet oluşabilir.Travma sonrası ön çapraz bağda tam olmayan kısmi yırtıklar oluşursa şikayetler zamanla geriye dönebilir ve dizde bir sorun olmadan normal fonksiyonlara dönülebilir ama instabilite dediğimiz dizdeki sağlamlığın bozulduğu durumlarda cerrahi kaçınılmazdır.
Ön çapraz bağ yırtığına  başka diz içi ve çevresi sorunlar eşlik etmiyorsa genellikle ilk 3 hafta sonrasında dizdeki şişlik ve ağrı geçer. İyileşme dönemi sonrası  en önemli şikayet  dizdeki zaman zaman oluşan dönme ve boşalma hissidir. Bu dönmeler veya yoğun aktiviteler sonrası dizde şişlik oluşur. Dönmeler ve şişlikler dışında genellikle ağrı olmaz. Ağrı, dizin sabitliğinin bozulması sonucu oluşan küçük travmalarla  kıkırdakta oluşan  aşınmaların ve buna bağlı oluşan kireçlenme veya meniküs yırtıklarına bağlıdır.
Ön çapraz bağ yırtılmalarında ilk etapta uygulanması gereken üç şey vardır:
-Buz uygulaması
-Bandaj tesbiti
-Dizi kalpten yukarda tutacak tarzda yatak istirahati
Bu uygulama ile birlikte bir ortopediste müracaat edilmesi gerekir.
Ön çapraz bağ tam kopukları sonrası hasta dizinde sağlamlık bozulur ve kişiler ayak yerde iken gövdenin dönmesini gerektiren hareket ve sporlarda dizde anormal bir dönme-boşalma olur. Bunun 2 nedeni vardır:
1.Ön çapraz bağ sağlam olmadığı için kaval kemiğinin ileri doğru hareketini ve dizin  içe dışa hareketini kısıtlayamamaktadır  bu nedenle dizde dönme ve diz eklemi çıkıyormuş gibi bir hisse sebep olur
2. ön çapraz bağda  dizin 3 boyutlu durumunu algılayıcı beyne mesaj gönderen alıcılar vardır. Bu alıcılar bağ gerildiğinde omurilik ve beyne sinyal göndererek beyinden gelen cevapla kasların kasılmasına ve dize uygulanan kuvvetlerin  dengelenmesine olanak sağlar. Ön çapraz bağ koptuğunda  bu alıcılar kaybolarak diz pozisyonunun beyin tarafından algılanmasında ve gerekli kas cevabının verilmesinde zaafiyete neden olur. Bu da dizin daha kolay dönmesine neden olur.
Eğer dizde sağlamlık bozulmuşsa :
1-Kişinin hayat konforu azalmış ve sportif aktiviteleri kısıtlanmıştır.Aktivitelerin kısıtlanması sonunu ikincil sorunlar ortaya çıkabilir.Kilo almaya bağlı kolesterol artışı ve akabinde kalp damar sorunları uzun dönemde oluşabilir.
1-Diz içi ve çevresindeki dokularda sağlamlığın bozulması sonucu oluşan küçük travmalarla diğer bağ sorunları menisküs sorunları ve eklem yüzeyi aşınmaları oluşabilir ve bunlar ağrıya sebep olur
Ön çapraz bağ kopmalarında cerrahi kararında en önemli faktör instabilite dediğimiz eklem yapısının sağlamlığının bozulmasıdır fakat ameliyat kararında tek kriter değildir.
Ameliyat kararı için bazı kriterler vardır:
-Profesyonel sporcularda cerrahi kesinlikle yapılmalıdır.Ön çapraz bağın kopuk olduğu bir diz eklemi ile aktif profesyonel spora dönmek mümkün değildir.
-40 yaş altında aktif spor yapan kişilerde de cerrahi yapılması gerekir
-40 ile 50 yaş arası aktif spor yapanlarda: Aktif spor yapmak isteniyorsa  ve instabilite fazla ise cerrahi önerilebilir. Bununla birlikte 40 yaş sonrası yapılan cerrahilerden sonra spora geri dönüş zamanı uzamaktadır. İnstabilite seviyesi ileri değilse 3 aylık yoğun fizyoterapi sonrası karar gözden geçirilir.Kişiler spor tipi ve seviyesini değiştirmek istemez ve diz instabil ise cerrahi önerilir.
-50 yaş üzerinde genellikle ön çapraz bağ rekonstrüksiyon ameliyatları önerilmemektedir.Kas gücünü arttırıcı egzersiz programları ve spor tipini ve seviyesini değiştirmek bu yaş grubundaki aktif spor yapanlarda daha uygun olacaktır
-30 yaş altındaki kişilerde spor yapılmasa bile ileri dönemde oluşabilecek dizde erken yaşta oluşacak kireçlenmeleri önlemek için ön çapraz bağ rekonstrüksiyon ameliyatı önerilmektedir
-30-40 yaş arası aktif spor yapmayanlarda eğer dizin sağlamlığında günlük aktivitelerde sorun yoksa cerrahiye gerek yoktur.Eğer sorun varsa fizik tedavi ve sonrasında egzersizler önerilir.
-40 yaş üzeri aktif spor yapmayan kişilerde de fizik tedavi ve sonrasında egzersizler önerilir

ARTROSKOPİK ÖN ÇAPRAZ BAĞ ONARIMI:
Kişinin kendi bağının tamir edildiği vakalar sadece %5 kadardır.Vakaların tamamına yakın kısmında ön çapraz bağ yerine yeni bir bağ yerleştirilir.Bunun için genellikle orijinal ön çapraz bağa yakın yapısal özelliği ve uzunluğu olan yapılar kullanılır.Günümüzde ön çapraz bağ yerine:
1-Hastanın diz arkası (Hamstring) kasların tendonları

harmstring greft
2-Hastanın diz kapağı kemiğinin(patellar tendon) tendonu

3-Hastanın diz üstü kaslarının(quadriceps) tendonunun bir kısmı
4-Allogreftler:Kadavradan alınan dokular
5-Sentetik dokular:Günümüzde kullanım alanı şuanda pek yoktur ama gelecekte teknolojinin ilerlemesi ile belki revaçta olacaktır
Bu beş greft türünden en fazla hamstring ve patellar tendon greftleri dünyada kullanım alanı bulmaktadır.
Bu greftler hazırlandıktan sonra artroskopik olarak diz eklemine girilir ve öncelikle var ise diz içi sorunlar çözülür.Eğer var ise menisküs yırtığı dikilir veya parsiyel menisektomi yapılır.Daha sonra diz içindeki ön çapraz bağın kalıntıları temizlenir ve alttaki kemiğe ve üstteki kemiğe özel kemiği oyucular ile artroskopik olarak tüneller açılır.


Tüneller açıldıktan sonra uyluk kemiğindeki greftin sabitlenmesi için değişik sabitleme teknikleri ve vidalama yöntemleri vardır.Dünyada en yaygın kullanılan 3 ayrı vidalama tekniği vardır ve bunlar üretici firmaların verdiği isim ile farklılaşır.Burada iki ana prensip vardır:

-Asıcı sistem

 

-Sıkıştırıcı sistem

Tünel açıldıktan sonra ön çapraz bağ yerine yerleştirilecek greft tünele yerleştirilir ve öncelikle uyluk kemiğindeki kısmı asıcı veya sıkıştırıcı vida sistemi ile sabitlenir.Daha sonra dize pozisyon verilerek greft gerdirilir ve alttaki tüneldeki kısım bir vida yardımı ile sabitlenir.Daha sonra kanama kontrolü yapılır ve dizin içine bir adet dren konularak cilt ve cilt altı dokusu kapatılarak ameliyata son verilir.
Ameliyat sonrası 1.gün bu diz içine konulan dren çekilir ve hastaya bir adet dizlik yerleştirilir.Hastanede yatış süresi1-3 gün arasında değişir.Ameliyat sonrası dönemde ertesi gün koltuk değneği ile hasta ayağa kaldırılır. Ameliyat sonrası 2. gün fizyoterapi başlanır. 2-3. gün sonunda diziniz 90-100 derece bükülüyor olacaktır.
Operasyon sonrası 7. gün sonuna kadar bacak uzatarak yatılabilir veya oturulabilir. Bu sırada buz uygulamaya devam edilmelidir. Ayak yere koyarak oturulabilir ve ihtiyaçlar için koltuk değnekleri ile ameliyat olan bacağa yükü yarı yarıya azaltarak basılabilinir. Egzersizler aksatmadan yapılmalıdır. 5.günden sonra 1-2 saatliğine günlük işler için oturmak kaydıyla iş yerine gidilebilir.

7.günden sonra oturarak 5-8 saat çalışılabilinir. Fakat zaruri bir durum olmadığı takdirde 10gün çalışılmaması  önerilir. 10. gün dikişler alınır veya dikiş alınması 15. güne ertelenebilir. Dikiş alındıktan sonra fizik tedavi başlanır. Bazı hastalarda fizik tedavi 3.hafta sonuna ertelenebilir. Fizik tedavi genellikle haftada 3 gün olmak üzere 3. ayın sonuna kadar devam eder. Fizik tedavi ameliyatın başarısında en etkili faktörlerden biridir.

2 veya 3 hafta içinde koltuk değnekleri bırakılır. Dizlik kullanımı 3-4 haftalık bir süreçte gereklidir. 8. haftadan sonra daha aktif olunabilinir, araba kullanılabilinir  fakat sportif aktivite halen yasaktır. 3. ay sonunda düz koşulara 6.ayın sonunda aktif spora başlanılabilinir.